Jak reagować na hejt? W jaki sposób wspierać osoby doświadczające wykluczenia? Jak wykorzystać literaturę do budowania empatii i dialogu? Na te pytania odpowiada projekt „Słowa mają moc. Edukacja kulturalna przeciw mowie nienawiści”, realizowany przez Miejską Bibliotekę Publiczną w Szczytnie. To przedsięwzięcie pokazuje, że współczesna biblioteka może być nie tylko miejscem kontaktu z książką, ale również przestrzenią wsparcia, edukacji i budowania relacji społecznych. O projekcie pisze Jadwiga Kołakowska.
Biblioteka wobec współczesnych wyzwań
Mowa nienawiści, agresja słowna, wykluczenie społeczne czy przemoc w sieci to zjawiska, które coraz częściej dotykają zarówno młodych, jak i dorosłych. Instytucje kultury, w tym biblioteki, stają dziś przed nowymi wyzwaniami związanymi z budowaniem bezpiecznej przestrzeni dialogu oraz wzmacnianiem kompetencji społecznych swoich odbiorców.
Odpowiedzią na te potrzeby jest projekt „Słowa mają moc. Edukacja kulturalna przeciw mowie nienawiści”, którego celem jest rozwijanie kompetencji kulturowych, emocjonalnych i komunikacyjnych mieszkańców regionu poprzez działania edukacyjne, artystyczne i animacyjne.
Realizacja tak szeroko zakrojonego przedsięwzięcia jest możliwa dzięki dofinansowaniu przyznanemu Miejskiej Bibliotece Publicznej w Szczytnie w ramach programu „Edukacja kulturalna”. Projekt został dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, co pozwoliło na przygotowanie kompleksowej oferty obejmującej szkolenia, warsztaty, spotkania autorskie, działania wystawiennicze oraz kampanię społeczno-edukacyjną promującą kulturę dialogu i odpowiedzialność za słowo.
Projekt skierowany jest do czterech grup odbiorców: dzieci i młodzieży, rodziców i nauczycieli, bibliotekarzy oraz dorosłych mieszkańców regionu. Wszystkie działania realizowane są zgodnie z zasadą dostępności i uwzględniają potrzeby osób z niepełnosprawnościami.
Bibliotekarze uczą się wspierać i reagować
Pierwszym etapem projektu były warsztaty edukacyjne dla bibliotekarzy, nauczycieli-bibliotekarzy i pracowników instytucji kultury realizowane pod wspólnym hasłem „Biblioteka wspierająca i reagująca”.
Dotychczas zrealizowano trzy moduły szkoleniowe poświęcone wykorzystaniu literatury jako narzędzia wsparcia, komunikacji z osobami znajdującymi się w kryzysie oraz pracy z dziećmi i młodzieżą doświadczającymi trudności emocjonalnych, wykluczenia lub hejtu. Warsztaty prowadzili doświadczeni eksperci: Sylwia Kuczyńska – bibliotekarka, polonistka i lingwistka, oraz dr Marcin Karwowski – trener, coach, infobroker i doktor nauk humanistycznych w dziedzinie informatologii. Dzięki połączeniu wiedzy z zakresu literatury, edukacji, komunikacji i kompetencji społecznych uczestnicy mogli spojrzeć na współczesną bibliotekę jako miejsce wspierające rozwój człowieka i budowanie relacji opartych na szacunku.
Szkolenia miały charakter praktyczny. Bibliotekarze analizowali rzeczywiste sytuacje spotykane w codziennej pracy, poznawali metody wykorzystania literatury psychologicznej i biblioterapii, ćwiczyli komunikację empatyczną oraz sposoby reagowania na trudne zachowania użytkowników. Ważnym elementem warsztatów było również tworzenie bezpiecznych i dostępnych przestrzeni dla osób doświadczających kryzysów, samotności, wykluczenia czy przemocy słownej.
Czas na działania wdrożeniowe
Obecnie uczestnicy realizują etap praktyczny projektu. W swoich bibliotekach przygotowują i wdrażają autorskie działania wykorzystujące wiedzę zdobytą podczas szkoleń.
Powstają m.in. scenariusze zajęć biblioterapeutycznych i edukacyjnych oraz tematyczne „półki wsparcia”, na których obok literatury psychologicznej znajdą się także starannie dobrane powieści, opowiadania, komiksy i książki obrazkowe podejmujące tematykę empatii, przyjaźni, akceptacji, samotności, wykluczenia, hejtu, przemocy rówieśniczej, kryzysów emocjonalnych, niepełnosprawności, neuroróżnorodności, zdrowia psychicznego, relacji rodzinnych i budowania odporności psychicznej. Tak przygotowane zbiory mają pomóc czytelnikom odnaleźć w literaturze wsparcie, zrozumienie oraz inspirację do rozmowy o trudnych doświadczeniach. Uzupełnieniem działań są mapy lokalnych instytucji pomocowych oraz mini-szkolenia dla zespołów bibliotecznych. Dzięki temu projekt nie kończy się na przekazaniu wiedzy, lecz prowadzi do realnych zmian w funkcjonowaniu bibliotek i sposobie pracy z użytkownikami.
Efekty tych działań zostaną zaprezentowane podczas czwartego, podsumowującego modułu warsztatów, który odbędzie się po zakończeniu etapu wdrożeniowego.
Po wakacjach ruszają działania dla mieszkańców
Kolejny etap projektu rozpocznie się po wakacyjnej przerwie. Od września do grudnia 2026 roku realizowane będą warsztaty, spotkania autorskie, działania edukacyjne oraz wystawy skierowane do mieszkańców regionu.
Dzieci wezmą udział w cyklu warsztatów plastyczno-literackich „Kolory Dobrych Słów”, podczas których poprzez twórczą pracę ze słowem, obrazem i emocjami będą rozwijać empatię, kreatywność i umiejętności komunikacyjne. Dla młodzieży przygotowano warsztaty „Sztuka porozumienia”, poświęcone świadomej komunikacji, przeciwdziałaniu hejtowi, budowaniu relacji oraz krytycznemu odbiorowi mediów. Uczestnicy będą również tworzyć własne materiały edukacyjne i społeczne promujące odpowiedzialne korzystanie z języka.
Dorośli mieszkańcy regionu będą mogli uczestniczyć w warsztatach kreatywnego pisania „Słowo ma znaczenie”, rozwijających wrażliwość językową, wyobraźnię i umiejętność twórczego wyrażania emocji. Zajęcia pokażą, że słowo może być narzędziem budowania relacji, wzmacniania poczucia sprawczości i świadomego uczestnictwa w kulturze.
Spotkania autorskie i twórczość mieszkańców
Integralną częścią projektu będzie również cykl spotkań autorskich i rozmów z twórcami poświęconych roli słowa, literatury, mediów i emocji w budowaniu kultury dialogu. Uczestnicy będą mieli okazję spotkać się z autorami i wspólnie zastanowić się nad odpowiedzialnością za język używany zarówno w przestrzeni publicznej, jak i cyfrowej.
Projekt zwieńczą wystawy prezentujące efekty pracy dzieci, młodzieży i dorosłych. Powstaną ekspozycje prezentujące prace plastyczne, teksty literackie, plakaty, komiksy oraz materiały multimedialne stworzone podczas warsztatów. Szczególnym elementem będzie wystawa objazdowa „Słowa, które łączą”, prezentowana w bibliotekach i instytucjach kultury regionu. Dzięki niej przesłanie projektu dotrze również do mieszkańców mniejszych miejscowości.
Kultura dla wszystkich
Wszystkie działania projektowe realizowane są zgodnie z zasadą dostępności. Organizatorzy dbają o likwidowanie barier, dostosowanie materiałów edukacyjnych oraz tworzenie przestrzeni sprzyjającej aktywnemu uczestnictwu osób ze szczególnymi potrzebami.
Projekt zakłada, że kultura powinna być dostępna dla każdego – niezależnie od wieku, miejsca zamieszkania, sprawności czy doświadczeń życiowych. Dlatego tak duży nacisk położono na integrację międzypokoleniową, rozwój kompetencji społecznych oraz tworzenie warunków do wspólnego działania i wymiany doświadczeń.
Słowa, które budują
Projekt „Słowa mają moc. Edukacja kulturalna przeciw mowie nienawiści” pokazuje, że biblioteka może być nowoczesnym centrum edukacji kulturowej, miejscem rozmowy, refleksji i budowania wspólnoty. Łącząc literaturę, sztukę, psychologię i działania animacyjne, pomaga uczestnikom rozwijać kreatywność, wrażliwość oraz umiejętności komunikacyjne potrzebne we współczesnym świecie.
W czasach, gdy słowa zbyt często ranią i dzielą, biblioteka w Szczytnie przypomina, że mogą one również wspierać, inspirować i łączyć ludzi. To właśnie ta idea przyświeca wszystkim działaniom realizowanym w ramach projektu – od szkoleń dla bibliotekarzy po warsztaty, spotkania i wystawy skierowane do mieszkańców regionu.
Źródło zdjęć: mat.pras. MBP Szczytno
