Kilka dni temu zaprezentowano raport „Kondycja zawodowa i warunki pracy osób tworzących książki w Polsce”, przygotowany dla Instytutu Książki. Badanie – ilościowe (663 twórców) i jakościowe (75 autorek, ilustratorów i tłumaczek) – ukazuje trudną sytuację osób pracujących przy tworzeniu książek. Czy książka może być traktowana jedynie w kategoriach produktu? Czy literatura jako dobro kultury wymaga wsparcia państwa? Jaka jest rola bibliotek w ekosystemie książki?
– Celem badania zrealizowanego na zamówienie Instytutu Książki było sprawdzenie kondycji materialnej twórczyń i twórców książki w Polsce (osób, którym przysługują prawa autorskie z tytułu wykonywanej pracy, czyli pisarkom, tłumaczom i ilustratorkom). Jako instytucja ekspercka IK prowadzi podobne analizy, by pozyskać wiedzę, na podstawie której przygotowuje propozycje systemowych form wsparcia. Te rekomendacje Instytut przekazuje Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Badanie zleciliśmy również dlatego, że uchwałę w tej sprawie podjął Zespół ds. pola literackiego. Pisarze, tłumaczki i ilustratorzy znajdują się w samym centrum ekosystemu książki: to od nich wszystko się zaczyna i to o nich musimy odpowiednio zadbać – mówił na konferencji prasowej Grzegorz Jankowicz, dyrektor Instytutu Książki.
O sytuacji twórców książek
Raport wskazuje na patologie rynku książki po 1989 r.: dominację dużych dystrybutorów, eliminację małych księgarń i wydawnictw, nadprodukcję książek o niskiej wartości artystycznej oraz marginalizację literatury ambitnej.
Z raportu wynika, że twórcy są słabo wynagradzani, pozbawieni stabilnych regulacji prawnych i często wykluczeni z systemu świadczeń społecznych. Około 90% z nich zarabia poniżej pensji minimalnej, tylko 25% utrzymuje się wyłącznie z twórczości, a znaczna część nie ma oszczędności emerytalnych czy dostępu do wspomnianych świadczeń społecznych.
Główne źródła dochodów to sprzedaż praw autorskich (70%), tantiemy (42%), wypożyczenia biblioteczne (41%) i spotkania autorskie (40%). Debiutanci znajdują się w najgorszej sytuacji negocjacyjnej. Wśród problemów dominują brak przejrzystości raportów sprzedaży i powszechność umów cywilnoprawnych.
O bibliotekach
Raport wspomina także o roli bibliotek w ekosystemie książki – to biblioteki wspierają różnorodność literacką, zapewniają dostęp do wartościowych tytułów oraz tworzą przestrzeń spotkań czytelników z twórcami. W treści publikacji odniesiono się do bibliotek w następujących wnioskach:
- Biblioteki jako wydawcy – Twórcy postrzegają wydawnictwa bibliotek jako solidne, choć o niewielkich nakładach i ograniczonej dystrybucji. To niszowa, ale cenna działalność, szczególnie w kontekście lokalnej kultury.
- Wartość spotkań w małych bibliotekach – Autorzy cenią spotkania autorskie także w najmniejszych, peryferyjnych bibliotekach. Podkreślają ich autentyczność i znaczenie dla lokalnych społeczności.
- Rola bibliotek w systemie PLR – propozycja reformy systemu wypożyczeń PLR (Public Lending Right) zakłada stopniowe objęcie systemem wszystkich bibliotek, ujednolicenie systemów komputerowych (poprzez wprowadzenie zintegrowanego systemu bibliotecznego) i włączenie danych o e-bookach i audiobookach.
- Biblioteki jako centra lokalnej kultury – samorządy powinny wspierać działania literackie, wydarzenia i programy animujące czytelnictwo w mniejszych miastach, organizowane przez biblioteki.
Raport dostępny do pobrania
Raport podkreśla potrzebę regulacji rynku książki i traktowania literatury jako dobra kultury wymagającego wsparcia państwa. Proponowane rozwiązania obejmują m.in. jednolitą cenę książki, reformę PLR, dopłaty do składek i wprowadzenie statusu artysty zawodowego. Wskazuje również na kluczowe trendy: monopolizację dystrybucji, dumping cenowy (związany z brakiem jednolitej ceny książek), spadek roli krytyki literackiej (a dominacja influencerów) oraz rosnący wpływ sztucznej inteligencji (budzącej obawy o pracę twórców czy wpływ na przekłady).
Źródło zdjęć: mat.pras. Instytut Książki, fot. D. Bednarz
